Zasady i procedury podejmowania interwencji w sytuacji podejrzenia krzywdzenia lub krzywdzenia małoletniego

Załącznik do Standardów Ochrony Małoletnich – Przedszkole w Miejskiej Górce

Obowiązują od dnia 15.02.2024 r.
Zarządzenie nr P2/2024 Dyrektora Przedszkola w Miejskiej Górce z dnia 14.02.2024 r.

Część I. Przemoc domowa

1.1. Definicja przemocy domowej

Przemoc domowa – to jednorazowe albo powtarzające się umyślne działanie lub zaniechanie, wykorzystujące przewagę fizyczną, psychiczną lub ekonomiczną, naruszające prawa lub dobra osobiste osoby doznającej przemocy domowej, w szczególności:

1. narażające tę osobę na niebezpieczeństwo utraty życia, zdrowia lub mienia;
2. naruszające jej godność, nietykalność cielesną lub wolność, w tym seksualną;
3. powodujące szkody na jej zdrowiu fizycznym lub psychicznym, wywołujące u tej osoby cierpienie lub krzywdę;
4. ograniczające lub pozbawiające tę osobę dostępu do środków finansowych lub możliwości podjęcia pracy lub uzyskania samodzielności finansowej;
5. istotnie naruszające prywatność tej osoby lub wzbudzające u niej poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia, w tym podejmowane za pomocą środków komunikacji elektronicznej.

1.2. Rodzaje przemocy domowej

Przemoc fizyczna

Każde intencjonalne działanie sprawcy, mające na celu przekroczenie granicy ciała dziecka. Często powoduje różnego rodzaju urazy.

Przemoc psychiczna (maltretowanie psychiczne)

Powtarzający się wzorzec zachowań opiekuna lub skrajnie drastyczne wydarzenie, które powodują u dziecka poczucie, że jest nic niewarte, złe, niekochane, niechciane, zagrożone i że jego osoba ma jakąkolwiek wartość jedynie wtedy, gdy zaspokaja potrzeby innych.

Wyróżnia się sześć form maltretowania psychicznego:

1. Odtrącanie (werbalne i niewerbalne wrogie odrzucanie lub poniżanie).
2. Zastraszanie.
3. Wyzyskiwanie / przekupstwo.
4. Odmowa reakcji emocjonalnych (ignorowanie potrzeb dziecka, nieokazywanie pozytywnych uczuć, brak emocji w interakcji z dzieckiem).
5. Izolowanie (odmawianie dziecku kontaktów z rówieśnikami i dorosłymi).
6. Zaniedbywanie rozwoju umysłowego, nauki, zdrowia, opieki medycznej.

Krzywdzenie psychiczne małoletniego to kategoria, w której najczęściej nie ma widocznych dowodów winy sprawcy. Podstawowym narzędziem zatrzymania przemocy psychicznej jest praca z rodziną, która odbywać się może w ramach procedury „Niebieskie Karty”.

Przemoc seksualna

Według Światowej Organizacji Zdrowia – zaangażowanie małoletniego w aktywność seksualną, której nie jest on lub ona w stanie w pełni zrozumieć i udzielić na nią świadomej zgody, naruszająca prawo i obyczaje danego społeczeństwa. Z wykorzystywaniem seksualnym mamy do czynienia wtedy, gdy występuje ono pomiędzy małoletnim a dorosłym lub małoletnim i innym małoletnim, w sytuacji zależności, jeśli te osoby ze względu na wiek bądź stopień rozwoju pozostają w stosunku opieki, zależności, władzy. Celem takiej aktywności jest zaspokojenie potrzeb innej osoby.

Zaniedbywanie

Jedna z form krzywdzenia małoletniego polegająca na incydentalnym bądź chronicznym niezaspokajaniu jego potrzeb oraz nierespektowaniu podstawowych praw, powodująca zaburzenia jego zdrowia, a także generująca trudności rozwojowe. Ta forma przemocy wskazuje na potrzebę szerszej diagnozy systemu rodzinnego pod kątem wydolności wychowawczej rodziców.

1.3. Rozpoznawanie przemocy wobec małoletniego

Rozpoznawanie przemocy wobec małoletniego odbywa się poprzez:

• ujawnienie przez małoletniego przemocy domowej,
• informacje od osoby będącej bezpośrednim świadkiem przemocy,
• analizę objawów krzywdzenia występujących u małoletniego,
• ocenę stopnia ryzyka wystąpienia przemocy w danej rodzinie.

Ujawnienie przez małoletniego przemocy w rodzinie ma miejsce wtedy, kiedy poinformuje on pracownika szkoły o tym, że doznaje jednej lub kilku jednocześnie form przemocy ze strony swoich najbliższych. Ujawnienie jest dla dziecka bardzo trudnym momentem, świadczy o dużym doznawanym bólu i determinacji.

Informacje o krzywdzeniu małoletniego mogą pochodzić od bezpośrednich świadków przemocy, np. od rodzica niekrzywdzącego, rodzeństwa, kolegi, koleżanki, sąsiada, osoby z dalszej rodziny dziecka lub przypadkowego świadka przemocy. W każdym przypadku informacje o przemocy wobec małoletniego należy potraktować z pełną odpowiedzialnością i zareagować zgodnie z obowiązującymi zasadami wskazanymi w niniejszej procedurze.

1.4. Zgłaszanie przemocy domowej przez małoletniego

1. Każdy małoletni będący uczniem może zgłosić ustnie lub pisemnie, dowolnej osobie, do której ma zaufanie, będącej pracownikiem placówki, fakt stosowania wobec niego przemocy domowej.
2. W przypadku małoletniego ucznia obcojęzycznego lub mającego trudności w mowie i piśmie osoba, do której zgłosił się małoletni, zapewnia pomoc w nawiązaniu komunikacji poprzez skorzystanie z pomocy osoby władającej językiem obcym.
3. Osoba, która powzięła informację od krzywdzonego ucznia, podejmuje w pierwszej kolejności działania mające na celu zatrzymanie krzywdzenia dziecka.
4. W przypadku zagrożenia życia dziecka, po przekazaniu informacji dyrektorowi placówki, zawiadamia w trybie pilnym odpowiednie służby porządkowe – Policję – o zagrożeniu życia małoletniego i pogotowie ratunkowe.
5. W ramach procedury funkcjonariusz policji udziela niezbędnej pomocy osobie doznającej przemocy, w tym dostępu do pomocy medycznej, podejmuje czynności chroniące życie, zdrowie i mienie, zabezpiecza ślady i dowody przestępstwa oraz podejmuje działania mające na celu zapobiec dalszym zagrożeniom mogącym występować w tej rodzinie.
6. W przypadkach niewymagających podejmowania nagłych interwencji osoba, która powzięła informację, postępuje zgodnie ze szkolną procedurą – powiadamia pedagoga/psychologa, wychowawcę, dyrektora placówki.

1.5. Zgłaszanie przemocy domowej u małoletniego przez pracownika placówki

1. Każdy pracownik placówki, który zauważy lub podejrzewa u małoletniego symptomy krzywdzenia, jest zobowiązany zareagować – jeśli to konieczne, udzielić pierwszej pomocy.
2. Pracownik w trybie pilnym przekazuje informację o zaobserwowanym zdarzeniu pedagogowi/psychologowi lub wychowawcy (albo dyrektorowi), dołączając pisemną notatkę zawierającą istotne informacje dotyczące: wyglądu, stanu, dolegliwości oraz zachowania małoletniego, cytaty jego wypowiedzi oraz podjęte działania.
3. Pedagog/psycholog jako osoba upoważniona do prowadzenia spraw związanych z przemocą wobec małoletnich wraz z osobą zgłaszającą wypełniają tzw. Kartę zgłoszenia (załącznik 1). Na karcie podpisują się: pedagog/psycholog i osoba zgłaszająca.

1.6. Zgłaszanie przemocy domowej przez osoby z zewnątrz

1. Osoba, która jest świadkiem stosowanej przemocy domowej wobec małoletniego, ma prawo do zgłoszenia w placówce podejrzewania stosowania przemocy.
2. W celu zgłoszenia stosowanej wobec małoletniego przemocy domowej w/w osoba jest obowiązana dokonać zgłoszenia bezpośrednio pedagogowi/psychologowi.
3. W trakcie rozmowy z pedagogiem osoba wskazuje informacje, na podstawie których domniema o stosowaniu przemocy domowej wobec małoletniego.
4. Osoba zgłaszająca przemoc jest zobowiązana wylegitymować się dokumentem zawierającym fotografię oraz wskazać dane do kontaktu.
5. Zgłaszający przemoc domową jest informowany o zasadach przetwarzania jego danych osobowych udostępnionych pedagogowi/psychologowi oraz zasadach ich przetwarzania i bezpieczeństwa danych osobowych.
6. W przypadku zgłoszeń anonimowych, w tym telefonicznych do sekretariatu placówki, pracownik sekretariatu sporządza notatkę z rozmowy telefonicznej.
7. Pracownik sekretariatu zawiadamia pedagoga/psychologa o anonimowym zgłoszeniu, dołączając notatkę z rozmowy telefonicznej ze zgłaszającym lub wydruk ze skrzynki e-mailowej placówki.
8. W przypadkach anonimowych zgłoszeń stosowanie przemocy wobec małoletniego podlega analizie i ocenie podejmowanych kroków.
9. Pracownik, do którego wpłynęło zgłoszenie podejrzenia stosowania przemocy lub jej stosowania wobec małoletniego:
   1. wypełnia Kartę zgłoszenia (załącznik 1) w obecności osoby zgłaszającej i w trybie pilnym przekazuje ją jednemu z koordynatorów „Standardów ochrony małoletnich” – pedagogowi/psychologowi;
   2. w razie ich braku przekazuje Kartę zgłoszenia kadrze kierowniczej, która w danym dniu pełni dyżur kierowniczy w placówce. Na karcie podpisuje się osoba, do której wpłynęło zgłoszenie, i osoba zgłaszająca;
   3. w przypadku, gdy zgłaszana przemoc zagraża życiu lub zdrowiu małoletniego, osoba pozyskująca taką wiedzę jest obowiązana w trybie pilnym zawiadomić Policję.

1.7. Wstępna ocena sytuacji osoby krzywdzonej – Szkolny Zespół Interwencyjny (SZI)

1. W każdym przypadku zgłoszenia krzywdzenia lub podejrzenia krzywdzenia małoletniego dyrektor placówki powołuje Szkolny Zespół Interwencyjny do wstępnego zdiagnozowania sytuacji ofiary. W szczególności ustala się tzw. czynniki ryzyka oraz dane świadczące o przemocy lub wykluczające ją: kto jest sprawcą krzywdzenia i w jakiej relacji pozostaje z dzieckiem, jak często i od jak dawna dziecko jest krzywdzone, informacje o zachowaniach pozostałych członków rodziny, relacje z osobą rodzica niekrzywdzącego, osoby wspierające dziecko, informacje o innych czynnikach towarzyszących (np. uzależnieniu od alkoholu rodziców).
2. W skład Szkolnego Zespołu Interwencyjnego wchodzą:
   • pedagog / psycholog,
   • wychowawca,
   • pedagog specjalny,
   • pracownik zgłaszający podejrzenie stosowania przemocy.
3. Wstępną diagnozę przeprowadza się z wykorzystaniem karty obserwacji i diagnozy (załącznik nr 3).
4. Wstępną diagnozę w przypadku zaniedbania – kwestionariuszem diagnozującym oznaki zaniedbania (załącznik 5).
5. W przypadku uwiarygodnienia podejrzenia stosowania przemocy lub stwierdzenia jej stosowania pedagog wszczyna procedurę „Niebieskiej Karty”.
6. W przypadkach niewskazujących na wiarygodność zgłoszenia (pomówienie, konfabulacja, kłamstwo) wychowawca, pedagog/psycholog i nauczyciele prowadzą wnikliwą obserwację małoletniego i w terminie 3 miesięcy od zgłoszenia ponownie w składzie jak w pkt 2 dokonują oceny sytuacji małoletniego.

1.8. Uzasadnienie uruchamiania procedury „Niebieskiej Karty”

Ustawa o przeciwdziałaniu przemocy domowej oraz rozporządzenie w sprawie procedury „Niebieskiej Karty” nakłada na pracowników oświaty obowiązek reagowania w każdej sytuacji podejrzenia przemocy wobec małoletniego. Uruchamiając procedurę „Niebieskiej Karty”, pracownik oświaty otrzymuje możliwość udziału w grupie roboczej składającej się z przedstawicieli także innych służb: pracownika socjalnego, policjanta, przedstawiciela ochrony zdrowia, przedstawiciela komisji rozwiązywania problemów alkoholowych oraz – opcjonalnie – innych specjalistów, którzy znają sytuację rodzinną dziecka (np. przedstawiciel organizacji pozarządowej, kurator).

Uczestnictwo w grupie roboczej daje pracownikowi oświaty możliwość:

• wymiany informacji na temat małoletniego i jego rodziny z innymi profesjonalistami,
• podziału zadań mających na celu diagnozę sytuacji w rodzinie, ochronę małoletniego i monitorowanie jego sytuacji między przedstawicieli poszczególnych służb,
• podejmowania decyzji o ewentualnej interwencji prawnej wspólnie z innymi profesjonalistami w grupie roboczej,
• wzajemnego wsparcia w pracy z małoletnim i jego rodziną.

1.9. Procedura „Niebieskiej Karty”

Cel procedury

Wskazanie zasad postępowania nauczycieli i dyrektora placówki w przypadku stwierdzenia krzywdzenia lub uzasadnionego podejrzenia krzywdzenia małoletniego.

Zakres procedury i ogólne zasady jej stosowania

1. Procedura postępowania „Niebieskiej Karty” obowiązuje wszystkich pracowników placówki.
2. Nadzór nad stosowaniem procedury sprawuje dyrektor placówki.
3. Bezpośredni nadzór nad realizacją działań w sprawach krzywdzenia małoletnich prowadzi wicedyrektor placówki.
4. Dyrektor poprzez wyznaczonych pracowników udziela wsparcia i pomocy osobom bezpośrednio zaangażowanym w proces pomocy ofierze przemocy domowej, w tym prawnej i organizacyjnej.
5. Koordynatorem pomocy dziecku krzywdzonemu jest pedagog/psycholog.
6. Zasadą udzielania pomocy małoletniemu przez placówkę jest interdyscyplinarna współpraca zespołowa ograniczona do osób pracujących z małoletnim.
7. Druki i formularze „Niebieskiej Karty – A” i „Niebieskiej Karty – B” znajdują się w gabinecie pedagoga/psychologa.
8. Rejestr wszczętych procedur „Niebieskiej Karty” prowadzi sekretariat placówki zgodnie z zasadami określonymi w Instrukcji Kancelaryjnej.
9. Wgląd w dokumentację wszczętych procedur posiadają wyłącznie osoby upoważnione imiennie przez dyrektora placówki.
10. Upoważnione osoby do wglądu w dokumentację wszczętych procedur „Niebieskiej Karty” są zobowiązane do złożenia oświadczenia o zachowaniu poufności informacji i danych osobowych (załącznik 2).
11. Dokumentację związaną ze wszczętymi procedurami „Niebieskiej Karty” prowadzi i przechowuje pedagog w opisanym segregatorze – NIEBIESKA KARTA.
12. Po zakończeniu sprawy pedagog przekazuje teczkę z dokumentacją do sekretariatu placówki.
13. Archiwizacja dokumentacji odbywa się na zasadach określonych w Instrukcji Archiwalnej.

Wszczęcie procedury „Niebieskiej Karty”

1. Wszczęcie procedury następuje z chwilą wypełnienia formularza Karty „A” w przypadku powzięcia, w toku prowadzonych czynności służbowych lub zawodowych, podejrzenia stosowania przemocy wobec małoletnich lub w wyniku zgłoszenia dokonanego przez członka rodziny lub przez osobę będącą świadkiem przemocy.
2. Do wszczęcia procedury „Niebieskiej Karty” nie jest wymagana zgoda osoby doznającej przemocy.
3. Do wszczęcia procedury nie jest wymagany uprzedni kontakt z osobą stosującą przemoc domową ani obecność tej osoby w czasie wypełniania kwestionariusza.
4. Pedagog/psycholog lub inna osoba wszczynająca procedurę „Niebieskiej Karty” ma prawo wykorzystać informacje zawarte we wstępnej diagnozie oceny sytuacji małoletniego (załącznik 3), a także przeprowadzić rozmowę z małoletnim.
5. Rozmowę z osobą, co do której istnieje podejrzenie, że jest dotknięta przemocą w rodzinie, przeprowadza się w warunkach gwarantujących swobodę wypowiedzi i poszanowanie godności tej osoby oraz zapewniających jej bezpieczeństwo.
6. Czynności w ramach procedury „Niebieskiej Karty” przeprowadza się w obecności rodzica, opiekuna prawnego lub faktycznego. W sytuacji, gdy to rodzice/opiekunowie są podejrzani o stosowanie przemocy wobec dziecka, czynności przeprowadza się w obecności pełnoletniej osoby najbliższej (w rozumieniu art. 115 § 11 kk) – np. dziadków, pradziadków, rodzeństwa (w miarę możliwości również w obecności psychologa).
7. Żaden z formularzy „Niebieskich Kart” nie wymaga podpisu osoby podejrzanej o doznawanie czy stosowanie przemocy domowej.
8. Po wypełnieniu Karty „A” osoba dotknięta przemocą domową – rodzic, opiekun prawny lub faktyczny, osoba, która zgłosiła podejrzenie stosowania przemocy w rodzinie – otrzymuje wypełniony formularz Karty „B”.
9. Formularz „B” jest dokumentem dla osób pokrzywdzonych, zawierającym definicję przemocy, praw człowieka, informację o miejscach, gdzie można uzyskać pomoc.
10. Formularza „B” nie przekazuje się osobie podejrzanej o stosowanie przemocy domowej.
11. Wypełniony formularz „Niebieska Karta – A” niezwłocznie, nie później niż w terminie 5 dni od wszczęcia procedury, przekazuje się do szkolnego zespołu interdyscyplinarnego (SZI).
12. Osobą upoważnioną do przekazania formularza jest pedagog/psycholog. Pedagog zawiadamia dyrektora o podjętej decyzji i fakcie przekazania formularza do zespołu interdyscyplinarnego.
13. Wypełnienie formularza „A” nie zwalnia z obowiązku podjęcia działań interwencyjnych zapewniających bezpieczeństwo osobie doznającej przemocy.

1.10. Zalecenia do prowadzenia rozmowy z ofiarą przemocy domowej

Celem rozmowy z małoletnim jest zebranie informacji potwierdzających (bądź niepotwierdzających) jego krzywdzenie w rodzinie, określających charakter i okoliczności zdarzeń, rolę i zachowanie innych członków rodziny oraz zidentyfikowanie sprawcy.

Atmosfera rozmowy

Nauczyciel, pedagog, do którego małoletni się zwrócił, musi pamiętać, że został uznany za tę osobę, u której można szukać wsparcia i której można zaufać. Nieodzowne jest okazanie werbalnie i niewerbalnie, że jest się zainteresowanym małoletnim jako osobą, że jest kimś ważnym dla rozmówcy.

Rozmowa musi przebiegać w miejscu bezpiecznym i cichym. Czas rozmowy jest czasem przeznaczonym tylko dla małoletniego – nie ma miejsca na odbieranie telefonów, wychodzenie na chwilę w „pilnych sprawach”, okazywanie zniecierpliwienia.

Emocje, które mogą towarzyszyć dziecku

• uczucie wstydu,
• lęk o przyszłość swoją i swojej rodziny,
• lęk przed obwinianiem go przez rodziców za kłopoty wynikające z ujawnienia sprawy,
• lęk przed zemstą sprawcy przemocy,
• brak znajomości odpowiedniego słownictwa (szczególnie, gdy rozmowa będzie dotyczyć przemocy o podłożu seksualnym).

Mechanizmy obronne, które mogą się ujawnić

• Tłumienie – świadome unikanie bolesnych wspomnień lub uczuć.
• Wyparcie – usuwanie i niedopuszczanie do świadomości wspomnień, które przywołują bolesne skojarzenia.
• Zaprzeczenie – wmawianie sobie, że zdarzenie wcale nie miało miejsca („to się naprawdę nie zdarzyło”).
• Minimalizacja – minimalizowanie znaczenia doznawanej krzywdy na zasadzie „gorsze rzeczy się zdarzają”.
• Racjonalizacja – znajdowanie wytłumaczenia dla zachowania osoby stosującej przemoc, aby zwolnić ją z odpowiedzialności za krzywdzenie.

Zasady prowadzenia rozmowy

• Należy zapewnić małoletniego, że ma prawo czegoś nie wiedzieć, nie rozumieć pytania lub nie chcieć na nie odpowiedzieć.
• Używać prostego, zrozumiałego języka (zdania pojedyncze, bez podwójnych przeczeń, trudnych wyrazów).
• Stawiać pytania otwarte: „czy możesz powiedzieć coś więcej na ten temat?”, „czy chciałbyś jeszcze coś dodać?”, „czy mógłbyś mi o tym opowiedzieć?”, „wyjaśnij mi to dokładnie, chciałbym lepiej zrozumieć”.
• Nie zadawać pytań sugerujących.
• Unikać pytań zaczynających się od słów „dlaczego?”, „po co?” – mogących wywołać w dziecku poczucie winy.
• Używać sygnałów aktywnego słuchania (gesty, mimika, parafrazowanie, odzwierciedlanie).

Dodatkowe wskazówki

• Zachować spokój – nie okazywać złości, zszokowania ani zakłopotania tym, co dziecko mówi.
• Powstrzymać się od wypowiadania negatywnych sądów o „agresorze”.
• Nauczyciel, pedagog, psycholog nie jest śledczym – w rozmowie nie chodzi o zbieranie dowodów. Szczegóły ustali sędzia i psycholog/psychiatra specjalista.
• Oszczędzić małoletniemu traumy związanej z kilkukrotnym powtarzaniem bolesnych szczegółów.
• Pozwolić małoletniemu ujawnić to, na co jest gotowy. Nie pospieszać, dostosować się do jego tempa.
• Upewnić, że dobrze zrobił, ujawniając krzywdy, pochwalić, zapewnić, że to, co się stało, nie jest jego winą.
• Przejawiać zaufanie i wiarę w to, co mówi, i przyjmować bez osądzania.
• Nie dramatyzować, nie tworzyć atmosfery sensacji – ale jednocześnie nie udawać przed dzieckiem, że wszystko jest w porządku.
• Nie zaprzeczać i nie bagatelizować jego uczuć – towarzyszyć mu w nich.
• Nie obiecywać dziecku zachowania rozmowy w tajemnicy – spełnienie obietnicy uniemożliwiłoby podjęcie jakiejkolwiek interwencji.
• Nie składać innych pochopnych obietnic.
• Na koniec spotkania wyraźnie powiedzieć dziecku, że mu się wierzy, i poinformować je, co dalej będzie się działo, z kim będą przeprowadzone rozmowy.
• Rozmowę – w miarę możliwości – zakończyć pozytywnym zdaniem.

Gdzie szukać pomocy – instytucje

• Ośrodki pomocy społecznej – w sprawach socjalnych, bytowych i prawnych.
• Powiatowe centra pomocy rodzinie – w zakresie prawnym, socjalnym, terapeutycznym lub udzielą informacji na temat instytucji lokalnie działających w tym zakresie.
• Ośrodki interwencji kryzysowej i Ośrodki wsparcia – zapewniają schronienie i pomoc w przezwyciężeniu sytuacji kryzysowej.
• Specjalistyczne ośrodki wsparcia dla osób doznających przemocy domowej – bezpłatne całodobowe schronienie oraz kompleksowa, specjalistyczna pomoc.
• Sieć Pomocy Pokrzywdzonym Przestępstwem – bezpłatna pomoc prawna, psychologiczna, psychoterapeutyczna i materialna.
• Sądy opiekuńcze – w sprawach opiekuńczych i alimentacyjnych.
• Placówki ochrony zdrowia – m.in. zaświadczenie lekarskie o doznanych obrażeniach.
• Komisje rozwiązywania problemów alkoholowych – wobec osoby nadużywającej alkoholu.
• Punkty nieodpłatnej pomocy prawnej.

1.11. Załączniki do procedury

Pełne wzory formularzy znajdują się w dokumencie PDF do pobrania:

1.12. Zadania pracowników placówki w sytuacji podejrzenia krzywdzenia małoletniego

Dyrektor placówki

1. W porozumieniu z pedagogiem/psychologiem-koordynatorem występuje do sądu rodzinnego i prokuratury, ośrodka pomocy społecznej z zawiadomieniem o zagrożeniu małoletniego krzywdzeniem.
2. Podpisuje wszystkie pisma wychodzące na zewnątrz w sprawach krzywdzenia małoletniego.
3. Powołuje Szkolne Zespoły Interwencyjne do diagnozy i oceny ryzyka zagrożenia przemocą domową – odrębne dla każdej sprawy.
4. Organizuje pomoc psychologiczno-pedagogiczną dla osoby doznającej przemocy.
5. Określa zasady prowadzenia dokumentacji i jej archiwizowania.
6. Wydaje upoważnienia do dostępu do danych osobowych osobom biorącym udział w rozpoznawaniu przemocy domowej.
7. Nadzoruje pracę Szkolnego Zespołu Interwencyjnego.
8. Współpracuje z instytucjami zewnętrznymi działającymi na rzecz wspierania i pomocy ofiarom przemocy domowej.
9. Zapewnia bezpieczeństwo i ochronę prawną pracownikom wszczynającym procedurę „Niebieskiej Karty”, doznającym krzywdy ze strony sprawców przemocy domowej.
10. Zapewnia pomoc nauczycielom w realizacji ich zadań i ich doskonaleniu zawodowym, organizuje szkolenia.
11. Inicjuje nowelizację procedury „Niebieskiej Karty”.

Pedagog / psycholog

1. Udziela bezpośredniej pomocy małoletniemu, jeśli zagrożone jest jego zdrowie lub życie.
2. W porozumieniu z dyrektorem wysyła wniosek do sądu rejonowego (Wydział rodzinny i ds. nieletnich) z prośbą o wydanie zgody na poddanie dziecka badaniu lekarskiemu bez wiedzy i zgody rodziców oraz – jeśli uzyskanie zgody nie jest możliwe natychmiast – odprowadza małoletniego do lekarza pediatry.
3. Zbiera informacje o małoletnim w celu wstępnego zdiagnozowania jego sytuacji (czynniki ryzyka, sprawca, częstotliwość krzywdzenia, sieć wsparcia, inne czynniki towarzyszące).
4. Przewodniczy Szkolnemu Zespołowi Interwencyjnemu.
5. Wszczyna procedurę „Niebieskiej Karty”.
6. Przeprowadza we współpracy z wychowawcą ocenę zagrożenia małoletniego przemocą.
7. Organizuje pomoc materialną uczniom zagrożonym zaniedbaniem.
8. Współpracuje z dyrektorem w podejmowaniu interwencji – informuje o każdym przypadku podejrzenia przemocy, gromadzi dokumentację.
9. W przypadku powołania do grupy diagnostyczno-pomocowej przez Zespół Interdyscyplinarny obowiązkowo uczestniczy w jej pracach.
10. Monitoruje sytuację małoletniego.
11. Współpracuje ze specjalistami z poradni.
12. Informuje rodziców o podjętych działaniach na rzecz małoletniego.
13. Konsultuje prowadzone sprawy ze specjalistami.
14. Prowadzi dokumentację udzielanej pomocy psychologiczno-pedagogicznej.

Wychowawca

1. Udziela bezpośredniej pomocy małoletniemu (pomoc medyczna w przypadku zagrożenia zdrowia/życia, w porozumieniu z dyrektorem wniosek do sądu rejonowego o zgodę na badanie lekarskie bez wiedzy rodziców).
2. Kontaktuje się z pedagogiem/psychologiem, przekazując informacje o swoich obserwacjach.
3. Wypełnia Kartę zgłoszenia podejrzenia przemocy (załącznik 1).
4. Swoje spostrzeżenia zapisuje i włącza do indywidualnej dokumentacji ucznia.
5. Współpracuje z pedagogiem/psychologiem ustalając plan pomocy małoletniemu.
6. Systematycznie monitoruje sytuację małoletniego.
7. Udziela małoletniemu wsparcia na wszystkich etapach pomocy.

Pielęgniarka

1. Udziela bezpośredniej pomocy, jeśli zagrożone jest zdrowie lub życie, oraz organizuje pomoc medyczną.
2. Jeśli zauważy na ciele siniaki, wybroczyny lub inne objawy przemocy fizycznej, opisuje je w karcie zdrowia ucznia (rozmiar, rozmieszczenie, kolor, wielkość) – sporządzony opis jest dowodem w sądzie.
3. Wpisuje w karcie nazwisko osoby, która przyprowadziła małoletniego.
4. Kontaktuje się z pedagogiem/psychologiem i wychowawcą małoletniego.
5. Może kontaktować się z rodzicami w przypadku stwierdzenia zaniedbań zdrowotnych i higienicznych. Jeśli rodzice nie są zainteresowani współpracą, sporządza notatkę służbową i przekazuje pedagogowi.

Nauczyciele, wolontariusze, praktykanci

1. Kontaktują się z wychowawcą i pedagogiem/psychologiem, przekazując informacje o swoich podejrzeniach i obserwacjach oraz dołączają Kartę zgłoszenia (załącznik 1).
2. Jeśli kontakt danego dnia nie jest możliwy – zapisują wiernie stwierdzone fakty w formie notatki służbowej i przekazują niezwłocznie dnia następnego.
3. Prowadzą wnikliwe obserwacje małoletniego.
4. Za upoważnieniem dyrektora biorą udział w posiedzeniach Szkolnego Zespołu Interwencyjnego.
5. Udzielają pomocy psychologiczno-pedagogicznej w bieżącej pracy z małoletnim.

Pracownicy obsługi i administracji

1. Kontaktują się z wychowawcą i pedagogiem/psychologiem, przekazując informacje. Jeśli kontakt danego dnia nie jest możliwy – zapisują fakty w formie notatki służbowej.
2. W każdej możliwej sytuacji obserwują zachowanie małoletniego i niosą mu pomoc.
3. W sytuacjach zagrożenia małoletniego chronią go przed kontaktem z osobą stosującą przemoc.

Część II. Zagrożenia internetowe

2.1. Cyberprzemoc

Postanowienia ogólne

1. Placówka prowadzi działania profilaktyczne uświadamiające całej społeczności zasady korzystania i zagrożenia płynące z użytkowania różnych technologii komunikacyjnych.
2. Procedury zawierają zasady postępowania w sytuacji podejrzenia lub ujawnienia cyberprzemocy.
3. Z procedurami zapoznawani są uczniowie oraz ich rodzice (opiekunowie).
4. O obowiązujących procedurach w przypadku cyberprzemocy wychowawcy informują rodziców na spotkaniach z rodzicami oraz uczniów podczas zajęć z wychowawcą lub na bieżąco poprzez e-dziennik.

Ujawnienie przypadku cyberprzemocy

Osobami, które mogą zgłosić podejrzenie lub zaistnienie cyberprzemocy, mogą być: poszkodowany uczeń (ofiara), jego rodzice (opiekunowie), inni uczniowie, świadkowie zdarzenia, nauczyciele, informatyk szkolny.

Ustalenie okoliczności zdarzenia

1. Uczeń–ofiara lub świadek cyberprzemocy informuje wychowawcę klasy, pedagoga/psychologa, informatyka lub dyrektora o wystąpieniu zjawiska.
2. Nauczyciel niebędący wychowawcą przekazuje informację do wychowawcy klasy, który informuje pedagoga/psychologa i dyrektora.
3. Pedagog/psycholog i dyrektor wraz z wychowawcą i informatykiem dokonują analizy zdarzenia i planują dalsze postępowanie.
4. Do obowiązków placówki należy ustalenie okoliczności zdarzenia i ewentualnych świadków, przeprowadzenie rozmów z pokrzywdzonym, świadkami i sprawcami incydentu.

Zabezpieczenie dowodów

Informatyk szkolny w miarę możliwości zabezpiecza dowody i ustala tożsamość sprawcy cyberprzemocy oraz przekazuje zabezpieczone materiały do CERT. Należy zanotować wszelkie dane: datę i czas otrzymania materiału, treść wiadomości, dane nadawcy – nazwę użytkownika, adres e-mail, numery telefonu, IP, adres strony www, profil.

Jak zarejestrować dowody

• Telefon komórkowy – nie kasować wiadomości, zapisywać tekstowe, zdjęcia, nagrania z dyktafonu, filmy.
• Komunikatory – zapisywać rozmowy w archiwach lub skopiować do edytora tekstu i wydrukować.
• Strona www – zapisać widok przez CTRL + PrintScreen i wkleić w dokumencie.
• E-mail – zapisać całą wiadomość (z nagłówkami) – pomocne w ustaleniu pochodzenia.

Identyfikacja sprawcy

1. Placówka podejmuje działania mające na celu identyfikację sprawcy.
2. Gdy ustalenie sprawcy nie jest możliwe, należy skontaktować się z dostawcą usługi w celu usunięcia z sieci kompromitujących lub krzywdzących materiałów.
3. Gdy zostało złamane prawo, a tożsamości sprawcy nie udało się ustalić, należy bezwzględnie skontaktować się z Policją oraz powiadomić CERT.

Działania wobec sprawcy

1. Rozmowa pedagoga ze sprawcą o jego zachowaniu – ustalenie okoliczności, wspólne zastanowienie się nad przyczynami, próba rozwiązania konfliktu.
2. Sprawca otrzymuje jasny komunikat, że placówka nie akceptuje żadnych form przemocy.
3. Omówienie skutków postępowania i poinformowanie o konsekwencjach regulaminowych.
4. Sprawca zostaje zobowiązany do usunięcia wszystkich szkodliwych materiałów oraz zniszczenia kopii.
5. Znalezienie sposobów zadośćuczynienia ofierze.
6. Jeżeli jest kilku sprawców – rozmawiać z każdym osobno.
7. Powiadomienie rodziców sprawcy i omówienie zachowania ucznia – ewentualnie zawarcie kontraktu.
8. Objęcie sprawcy pomocą psychologiczno-pedagogiczną.

Środki dyscyplinarne wobec sprawcy

Placówka stosuje standardowe kary zawarte w statucie. Celem sankcji jest zatrzymanie przemocy, zapewnienie poczucia bezpieczeństwa poszkodowanemu, wzbudzenie refleksji u sprawcy i pokazanie społeczności, że cyberprzemoc nie będzie tolerowana. Decyzja uwzględnia: rozmiar i rangę szkody, czas trwania prześladowania, świadomość czynu, motywację sprawcy, rodzaj rozpowszechnionego materiału.

Działania wobec ofiary

1. Pomoc psychologiczno-pedagogiczna udzielana przez pedagoga/psychologa lub wychowawcę.
2. Zapewnienie ofiary, że postąpiła właściwie zgłaszając wydarzenie, i że nikt nie ma prawa tak się wobec niej zachowywać.
3. Stanowcze zapewnienie, że placówka nigdy nie będzie tolerowała aktów przemocy.
4. Porady, jak zapewnić sobie poczucie bezpieczeństwa: nie utrzymywać kontaktów ze sprawcą, nie kasować dowodów.
5. Zmiana danych kontaktowych, adresu e-mail, w trudnych przypadkach – numeru telefonu.
6. Obserwacja małoletniego, uwaga na sygnały pozawerbalne.
7. Monitorowanie sytuacji – czy nie są stosowane akty odwetu.
8. Powiadomienie i wsparcie rodziców ofiary.

Ochrona świadków

1. Nie narażać świadka na groźby ze strony sprawcy.
2. Prowadzić postępowanie bardzo dyskretnie i poufnie, aby świadek nie został nazwany „donosicielem”.
3. Wzbudzić w świadku zaufanie i poczucie bezpieczeństwa, okazać zrozumienie i empatię.

Dokumentacja i powiadomienie organów

Pedagog/psycholog sporządza notatkę służbową z rozmów ze sprawcą, poszkodowanym, ich rodzicami i świadkami. Zabezpieczone dowody są załączone do dokumentacji. W przypadku odmowy współpracy rodziców lub braku poprawy zachowania ucznia – zawiadomienie sądu rodzinnego. W przypadku drastycznych aktów agresji z naruszeniem prawa dyrektor zgłasza fakt Policji.

2.2. Dostęp małoletnich do treści szkodliwych, niepożądanych i nielegalnych

Rodzaj zagrożenia

Łatwy dostęp do treści szkodliwych, niedozwolonych, nielegalnych i niebezpiecznych dla zdrowia: pornografia, treści obrazujące przemoc, promujące działania szkodliwe dla zdrowia i życia dzieci, popularyzujące ideologię faszystowską i działalność niezgodną z prawem, nawołujące do samookaleczeń i samobójstw, korzystania z narkotyków, werbunek do organizacji nielegalnych i terrorystycznych.

Postępowanie

1. Zabezpieczenie dowodów w formie elektronicznej (pliki, zrzuty ekranu, rozmowy, e-maile). Dokonują tego rodzice/opiekunowie z ewentualnym wsparciem osoby kompetentnej technicznie.
2. Jeśli treści można powiązać z uczniami placówki – rozwiązanie po stronie placówki. Jeśli nie – zgłoszenie do Policji/CERT i Dyżurnetu.
3. Identyfikacja sprawców na podstawie dowodów – mogą nimi być rówieśnicy.
4. Rozmowa z uczniem-sprawcą na temat szkodliwości jego działań, koncentracja na aktywności wychowawczej. W przypadku upowszechniania treści nielegalnych (np. pornografii dziecięcej) – zawiadomienie Policji.
5. Działania wobec ofiar: opieka psychologiczno-pedagogiczna, rozmowa z poszanowaniem poufności i podmiotowości, powiadomienie rodziców, ustalenie sposobu dotarcia do treści.
6. Działania wobec świadków – w grupie rówieśniczej: działania edukacyjne i wychowawcze.

2.3. Naruszenie prywatności – ochrona danych osobowych i wizerunku

Rodzaj zagrożenia

Naruszenie prywatności małoletniego poprzez nieodpowiednie lub niezgodne z prawem wykorzystanie danych osobowych lub wizerunku. Podszywanie się pod inną osobę, wykorzystywanie jej wizerunku lub danych osobowych w celu wyrządzenia szkody osobistej lub majątkowej jest w świetle polskiego prawa przestępstwem. Najczęstsze formy: przejęcie profilu na portalu społecznościowym, szantażowanie, dokonywanie zakupów na koszt ofiary.

Postępowanie

1. Gdy sprawcą jest uczeń – uczniowie lub rodzice kontaktują się z dyrektorem, wychowawcą lub osobą odpowiedzialną za bezpieczeństwo cyfrowe.
2. Gdy sprawcą jest osoba dorosła z zewnątrz – rodzice kontaktują się bezpośrednio z Policją i powiadamiają placówkę.
3. Zabezpieczenie dowodów w formie elektronicznej (e-mail, zrzut ekranu, adres strony, konwersacja, SMS).
4. Zmiana danych identyfikujących zależnych od ofiary – haseł, loginów, kodów dostępu.
5. Usunięcie skutków działań sprawcy (z portali, sieci) – likwidacja stron/profili tylko za zgodą Policji, jeśli została powiadomiona.
6. W przypadku kradzieży tożsamości w celu zakupów online – kontakt ze sklepem/pożyczkodawcą, zgłoszenie Policji.
7. Działania wychowawcze wobec sprawcy-ucznia w porozumieniu z rodzicami; decyzja o powiadomieniu Policji należy do dyrekcji.
8. Opieka psychologiczno-pedagogiczna nad ofiarą i zapewnienie poufności.

2.4. Niebezpieczne kontakty w Internecie – uwodzenie, zagrożenie pedofilią

Rodzaj zagrożenia

Kontakt osoby dorosłej z małoletnim w celu zainicjowania znajomości prowadzących do wyłudzenia poufnych informacji, nawiązania kontaktów seksualnych, skłonienia dziecka do zachowań niebezpiecznych dla jego zdrowia i życia lub wyłudzenia własności.

Postępowanie

1. Zgłaszają najczęściej rodzice/opiekunowie prawni lub osoby „ścigające pedofili”. Czasem informacja pochodzi ze środowiska rówieśników ofiary.
2. Kluczowy jest szybki czas reakcji – kontakt online może przerodzić się w zachowania w świecie rzeczywistym (uwiedzenie, kidnaping, wyłudzenia).
3. Zabezpieczenie dowodów w formie elektronicznej (zapisy rozmów, zrzuty ekranowe, zdjęcia, e-maile).
4. Bezzwłoczne zawiadomienie Policji.
5. Nie podejmować samodzielnych działań w celu dotarcia do sprawcy – wspierać działania organów ścigania.
6. Otoczenie ofiary opieką psychologiczną i zapewnienie poczucia bezpieczeństwa. Analiza sytuacji domowej dziecka. Wszelkie działania uzgadniane z rodzicami.
7. W przypadku uwiedzenia dziecka do lat 15 – obowiązkowe powiadomienie Policji lub sądu rodzinnego.

2.5. Seksting i prowokacyjne zachowania o charakterze seksualnym

Rodzaj zagrożenia

Seksting – przesyłanie wiadomości drogą elektroniczną w formie MMS lub komunikatorów albo publikowanie na portalach społecznościowych prywatnych treści (głównie zdjęć lub filmów) o kontekście seksualnym, erotycznym.

Trzy rodzaje sekstingu

1. Rodzaj 1. Wymiana materiałów o charakterze seksualnym następuje tylko w ramach związku między dwojgiem rówieśników. Materiały nie uległy rozprzestrzenieniu dalej.
2. Rodzaj 2. Materiały zostały rozesłane większej liczbie osób, jednak nie dochodzi do cyberprzemocy. Młodzież traktuje materiał jako formę wyrażenia siebie.
3. Rodzaj 3. Materiały zostały rozesłane większej liczbie osób (bez względu na intencje) i na tym tle dochodzi do cyberprzemocy.

Postępowanie

1. Zachowanie daleko posuniętej dyskrecji i profesjonalnej reakcji.
2. Zabezpieczenie dowodów – przesyłanych zdjęć, zrzutów ekranów portali.
3. Wezwanie zidentyfikowanych sprawców do dyrekcji – wszyscy otrzymują wsparcie pedagogiczne i psychologiczne; rozmowy w obecności rodziców.
4. Rodzaj 1 – pouczenie sprawców o nielegalności dalszego rozpowszechniania.
5. Rodzaj 2 – jeśli materiały mają charakter pornograficzny, na dyrektorze ciąży obowiązek zgłoszenia incydentu Policji (art. 202 kk – przestępstwo ścigane z urzędu).
6. Rodzaj 3 – dodatkowo zastosowanie procedury dotyczącej cyberprzemocy.
7. Opieka psychologiczno-pedagogiczna ofiary, działania wychowawcze.
8. W przypadku publikacji materiałów o charakterze pornografii dziecięcej – powiadomienie Policji lub sądu rodzinnego.

2.6. Łamanie prawa autorskiego

Rodzaj zagrożenia

Ryzyko poniesienia odpowiedzialności cywilnej lub karnej z tytułu naruszenia prawa autorskiego albo negatywnych skutków pochopnego spełnienia nieuzasadnionych roszczeń (tzw. copyright trolling).

Postępowanie

1. Zgłoszenie nieformalne (ustnie, telefonicznie, e-mailem, na piśmie) lub formalne (pozew, pismo urzędowe).
2. Powstanie formalnego śladu (notatka służbowa, komunikacja z przełożonym).
3. Unikanie pochopnego przyznawania roszczeń, piętnowania domniemanych sprawców bez ustalenia okoliczności – w razie potrzeby konsultacja z prawnikiem.
4. Najczęstszy przypadek w placówce: użycie materiałów prawnie chronionych na stronach internetowych poza zakresem dozwolonego użytku.
5. Placówka nie występuje w roli sędziego – skupia się na roli edukacyjno-wychowawczej.
6. Weryfikacja informacji podawanych przez zgłaszającego (uprawnienia do dochodzenia roszczeń, status utworu, zakres wykorzystania).
7. Działania wychowawcze wobec sprawcy: wyjaśnienie istoty naruszenia, przekazanie wiedzy, jak nie dopuścić do naruszeń w przyszłości.
8. Rola mediatora placówki – ułatwienie ugodowego zakończenia sporu.
9. Szkolenia z zakresu prawa autorskiego dla zainteresowanych.

2.7. Dezinformacja, fałszywe treści i szkodliwość reklam

Rodzaj zagrożenia

Brak umiejętności odróżniania informacji prawdziwych od nieprawdziwych publikowanych w Internecie, bezkrytyczne uznawanie za prawdę treści z forów internetowych, kierowanie się informacjami zawartymi w reklamach. Skutki: zagrożenia życia i zdrowia (stosowanie wyniszczającej diety, samookaleczeń), rozczarowania i porażki życiowe, trudności w edukacji, ambiwalentne postawy moralne.

Postępowanie

1. Identyfikacja przez nauczycieli i wychowawców uczniów nieumiejących odróżniać prawdy od fałszu – także podczas oceny prac domowych.
2. Procedury interwencyjne mają uzasadnienie szczególnie w przypadku zachowań ryzykownych (autodestrukcyjnych, ryzykownych diet).
3. Posługiwanie się nieprawdziwymi informacjami zaczerpniętymi z Internetu w procesie dydaktycznym każdorazowo powinno być zauważone i skomentowane przez nauczyciela.
4. Reakcja: opublikowanie sprostowania nieprawdziwych informacji i jego rozpowszechnienie.
5. Działania profilaktyczne – edukacja medialna w trakcie wszystkich lat nauki, na zajęciach lekcyjnych i pozalekcyjnych.
6. Profilaktyka uniwersalna w ramach programu profilaktycznego placówki – zapobieganie angażowaniu się w zachowania autodestrukcyjne.